Bức tranh chuyển dịch năng lượng của EU trong năm 2019: tỉ lệ điện sản xuất từ năng lượng tái tạo tại EU đạt kỷ lục mới

Năm 2019 đã mang lại những tín hiệu tích cực về quá trình chuyển dịch năng lượng tại EU. Sản lượng điện than trong khối đã giảm 24% năm 2019. Điều này dẫn đến lượng khí CO2 của ngành điện giảm kỷ lục 120 Mt, tương đương với -12% so với phát thải năm 2018. Sản lượng điện từ năng lượng tái tạo đạt kỷ lục mới, chiếm 35% tổng sản lượng điện toàn khối, trong đó năm 2019 sản lượng điện gió và mặt trời nhiều hơn điện than, đóng góp 18% tổng sản lượng điện.

Các số liệu này được công bố vào tháng 2/2020 trong báo cáo phân tích “Ngành điện châu Âu trong năm 2019” của  Agora Energiewende (tổ chức nghiên cứu độc lập có trụ sở tại Berlin, Cộng hòa Đức) và Sandbag  (tổ chức nghiên cứu độc lập có trụ sở tại Anh).  Báo cáo cung cấp thông tin tổng quan và cập nhật về quá trình chuyển dịch ngành điện của EU bao gồm tăng trưởng năng lượng tái tạo, tình hình sản xuất điện, tiêu thụ điện và phát thải CO₂ theo quốc gia cập nhật đến năm 2019 với các số liệu được tổng hợp và phân tích từ nhiều nguồn thống kê khác nhau như EUROSTAT hay ENTSO – E. Báo cáo nhấn mạnh rằng quá trình chuyển đổi này vẫn đang tiếp tục diễn ra. Điều này có nghĩa rằng phát thải của ngành điện sẽ tiếp tục giảm, ngay cả khi nhu cầu điện ngày một gia tăng trong bối cảnh điện khí hóa ngành vận tải và công nghiệp sưởi ấm.

Nhìn chung, hệ số đàn hồi điện/GDP ở Châu Âu đang có xu hướng giảm. Năm 2019, tiêu thụ điện giảm 2% (-56 TWh), đưa nhu cầu trở lại mức 2015, trong khi GDP tăng 1,4%. Tuy vậy, trong dài hạn, nhóm nghiên cứu dự đoán rằng việc điện khí hóa liên tục của nền kinh tế dự kiến ​​sẽ làm tăng tiêu thụ điện. Chiến lược dài hạn 2050 của Ủy ban Châu Âu, được công bố vào tháng 11 năm 2018, cho thấy mức tiêu thụ điện sẽ tăng 18% vào năm 2030. Trong đó, điện khí hóa vận tải, nhiệt và công nghiệp dự kiến ​​sẽ là động lực chính gia tăng nhu cầu điện năng.

Điểm sáng nhất trong bức tranh chuyển dịch năng lượng của EU là mức tăng trưởng kỷ lục của năng lượng tái tạo. Năm 2019, năng lượng tái tạo đã tạo ra 34,6% điện năng của EU so với 32,8% trong năm 2018. Tăng trưởng trong sản xuất điện gió và mặt trời đã bù đắp cho sự sụt giảm trong sản xuất thủy điện. Gió, mặt trời và sinh khối tạo ra 24% năng lượng ở EU. Các nguồn năng lượng tái tạo này cung cấp 47% nhu cầu điện ở Đan Mạch, 30% ở Đức, 28% ở Ireland, 26% ở Bồ Đào Nha, 25% ở Tây Ban Nha và 23% ở Anh. Sản lượng điện từ năng lượng tái tạo đã tăng 65 TWh trong năm 2019, bỏ xa mức trung bình 50TWh/năm trong giai đoạn 2010 – 2018. Sản lượng tăng cao chủ yếu đến từ sự gia tăng sản lượng điện gió. Tính từ năm 2015, 84% tăng trưởng trong tổng sản lượng năng lượng tái tạo đến từ gió, 18% từ năng lượng mặt trời và 10% từ sinh khối. Hình 1 dưới đây cho thấy cơ cấu sản lượng điện của EU từ năm 2010-2019.

Hình 1. Cơ cấu sản lượng điện theo nguồn phát của EU từ 2010 đến 2019. Nguồn: Agora Energiewende and Sandbag (2020). Số liệu đến năm 2017 từ EUROSTAT, số liệu năm 2018-2019 từ tính toán của các tác giả báo cáo.

Điện năng sản xuất từ các nguồn năng lượng truyền thống tiếp tục giảm. Năm 2019, tổng sản lượng điện từ các nguồn truyền thống đã giảm 4% do sự gia tăng của năng lượng tái tạo và giảm nhu cầu. Từ năm 2012 đến 2019, sản lượng điện từ than giảm 424 TWh ở EU, trong khi sản lượng điện khí tăng thêm 116 TWh và năng lượng tái tạo (không tính thủy điện) tăng 335 TWh.  Sản lượng điện than đã giảm 24% (- 150 TWh) vào năm 2019, và thấp hơn 47% so với năm 2012. Sáu quốc gia ở EU hiện không sử dụng than và mười bốn quốc gia đã cam kết sẽ không sử dụng than vào năm 2030 hoặc sớm hơn. Lý do sản lượng điện than giảm là vì sự phát triển của năng lượng tái tạo và nhu cầu thị trường. Các quốc gia có mức giảm sản lượng điện than lớn nhất cũng chính là các quốc gia có sự gia tăng lớn nhất về năng lượng tái tạo.

Sự chuyển dịch về cơ cấu sản xuất điện dẫn đến lượng khí thải CO₂ trong ngành điện giảm 12%, tương đương 120 triệu tấn, vào năm 2019. Một nửa sự cắt giảm này là kết quả của việc thay thế than đá bằng năng lượng gió và mặt trời và nửa còn lại là kết quả của việc thay thế than bằng khí đốt (do tăng giá CO2 trong thị trường EU ETS – Đề án giao dịch phát thải EU). Tổng phát thải của EU ETS đã giảm 8%, từ 1682 Mt CO2 năm 2018 xuống còn 1554 Mt CO2  vào năm 2019. Đặt trong mối tương quan khi lượng khí thải trong EU ETS đã giảm trung bình 2,6% kể từ năm 2005, mức giảm 8% trong năm 2019 là khá ấn tượng. Phát thải ngành điện giảm 12% trong năm 2019, và đã giảm 32% kể từ năm 2012, lý do lớn nhất đến từ sự giảm sản lượng từ các nhà máy điện than đá. Tuy vậy, phát thải từ than non vẫn chiếm 18% lượng phát thải EU ETS trong năm 2019. Các nhà máy điện than chiếm 31% lượng phát thải của EU ETS trong năm 2019.

Báo cáo cũng đưa ra các nhận định tích cực về xu hướng phát triển của ngành điện châu Âu trong năm 2020 trong đó dự báo về kỷ lục mới cho điện gió và mặt trời với công suất lắp đặt mới dự kiến là 18 GW (điện gió) và 21 GW (điện mặt trời), chiếm 35% tổng sản lượng của châu Âu. Hydrogen được sản xuất từ năng lượng tái tạo ngày càng được coi là một yếu tố quyết định quan trọng đối với sự loại bỏ carbon trong công nghiệp, vận tải nặng và hàng không.

Hình 2. Dự báo tăng trưởng về tỉ lệ năng lượng tái tạo trong cơ cấu sản lượng điện đến năm 2030 theo Chiến lược Dài hạn của Ủy ban châu Âu. Nguồn: Agora Energiewende and Sandbag (2020). Số liệu đến năm 2017 từ EUROSTAT, số liệu 2018-2019 từ tính toán của các tác giả báo cáo.

Ủy ban châu Âu đang thúc đẩy mạnh mẽ hơn các hành động liên quan đến bảo vệ khí hậu. Ủy ban châu Âu đã chỉ ra rằng họ sẽ tìm cách tăng mục tiêu khí hậu EU 2030 từ mức hiện tại là -40% phát thải lên đến -50% hoặc -55% dưới mức phát thải của năm 1990.  Về Thỏa thuận xanh châu Âu, để đạt được mục tiêu này sẽ cần một sự chuyển đổi sâu sắc và nhanh chóng của toàn bộ nền kinh tế châu Âu. Trong ngành điện, điều này đòi hỏi phải loại bỏ dần nguồn điện than từ nay tới năm 2030 và tăng tốc hơn nữa trong việc phát triển năng lượng tái tạo. Năm 2020 sẽ đánh dấu một năm chuẩn bị quan trọng. 2021-2023 sẽ chứng kiến ​​sự cập nhật toàn diện về luật pháp và chính sách của châu Âu nhằm thúc đẩy hành động khí hậu châu Âu.

Nhận định về tác động của Brexit, các tác giả cho rằng điều này sẽ có tác động đến việc đặt ra mục tiêu khí hậu của EU cho năm 2030. Anh có lượng phát thải CO₂ ít hơn đáng kể so với mức trung bình của EU. Một kết quả kiểm toán năng lượng sau Brexit là cường độ CO2 trung bình của 27 quốc gia EU mới sẽ tăng từ 265 lên 275 gCO₂/kWh. Do đó, Brexit cũng sẽ ảnh hưởng đến điểm khởi đầu cho các cuộc tranh luận chính trị về việc tăng mục tiêu giảm phát thải. Các tác giả ước tính rằng EU 27 sẽ phải giảm lượng khí thải thêm hai đến ba điểm phần trăm để đạt được các mục tiêu khí hậu của EU 2030 về cắt giảm phát thải khí nhà kính ở mức 50% -55% do tác động của Brexit.

Ủy ban Châu Âu cam kết đảm bảo các chính sách kinh tế cốt lõi của mình phù hợp với mục tiêu trung lập về khí hậu của EU, bao gồm hài hòa các chính sách liên quan đến viện trợ nhà nước và mua sắm công, cũng như đảm bảo tính minh bạch về rủi ro carbon của các công ty niêm yết và đầu tư đủ điều kiện xanh và bền vững trong ngân sách châu Âu nhiều năm tới và các khoản vay của Ngân hàng Đầu tư châu Âu. Ủy ban cũng tuyên bố họ sẽ thúc đẩy vai trò của giá carbon trong việc cắt giảm lượng khí thải nhà kính. Những biện pháp này được kỳ vọng sẽ đẩy nhanh quá trình loại bỏ carbon của ngành điện.

Nguồn: Agora Energiewende and Sandbag (2020): The European Power Sector in 2019: Up-to-Date Analysis on the Electricity Transition

Tham khảo báo cáo đầy đủ trên trang web của Agora Energiewende tại đường link dưới đây.

https://www.agora-energiewende.de/en/publications/the-european-power-sector-in-2019/